ลิขสิทธิ์ AI: งานที่ปัญญาประดิษฐ์สร้างมีลิขสิทธิ์หรือไม่

ปรับปรุงล่าสุด 8 พฤศจิกายน 2569 · สถานะกฎหมาย: พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ใช้บังคับแล้ว (ตัวบทฉบับปรับปรุงล่าสุดที่มีผลตั้งแต่ 23 สิงหาคม 2565)¹⁹ · ประเทศไทยยังไม่มีบทบัญญัติว่าด้วยปัญญาประดิษฐ์ในกฎหมายลิขสิทธิ์

ดาวน์โหลดบทความฉบับ PDF

I. ลิขสิทธิ์ AI: งานที่ปัญญาประดิษฐ์สร้างมีลิขสิทธิ์หรือไม่

ตามกฎหมายไทย งานที่ปัญญาประดิษฐ์สร้างขึ้นเองโดยไม่มีการสร้างสรรค์ของมนุษย์ ยากที่จะเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ เพราะพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 4 นิยาม "ผู้สร้างสรรค์" ว่าเป็นผู้ทำหรือผู้ก่อให้เกิดงานสร้างสรรค์ และมาตรา 8 ให้ลิขสิทธิ์แก่ผู้สร้างสรรค์ภายใต้เงื่อนไขที่ใช้กับบุคคล ส่วนงานที่มนุษย์ใช้ AI เป็นเครื่องมือแล้วใส่ความคิดสร้างสรรค์ของตนลงไป ส่วนที่เป็นการสร้างสรรค์ของมนุษย์ยังได้รับความคุ้มครอง

คำถามนี้เกิดขึ้นจริงในงานของธุรกิจทุกขนาด ฝ่ายการตลาดใช้ระบบสร้างภาพ (image generator) ทำภาพประกอบโฆษณา ผู้ผลิตเนื้อหาใช้ระบบสร้างข้อความร่างบทความ นักพัฒนาซอฟต์แวร์ใช้ระบบช่วยเขียนโปรแกรม เมื่อมีผู้อื่นนำงานเหล่านั้นไปใช้ เจ้าของธุรกิจจะต้องตอบให้ได้ว่าตนมีสิทธิอะไรในงานนั้น และเมื่อจะใช้งานของผู้อื่นไปฝึกระบบ ก็ต้องตอบให้ได้ว่าการกระทำนั้นละเมิดสิทธิของใครหรือไม่

พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับที่ 2) ถึง (ฉบับที่ 5) ครั้งล่าสุดคือฉบับที่ 5 พ.ศ. 2565 ไม่มีบทบัญญัติที่กล่าวถึงปัญญาประดิษฐ์โดยตรง คำตอบจึงต้องสร้างจากหลักทั่วไปของกฎหมาย คือนิยามของ "ผู้สร้างสรรค์" ลักษณะของ "งานอันมีลิขสิทธิ์" เงื่อนไขการได้มาซึ่งลิขสิทธิ์ และอายุการคุ้มครอง บทความนี้อธิบายหลักทั้งสี่เรื่องตามตัวบท แล้วเทียบกับแนวทางของสหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร และสหภาพยุโรป ซึ่งมีคำวินิจฉัยและบทบัญญัติที่ตอบคำถามนี้ชัดกว่า

II. กฎหมายไทย: ผู้สร้างสรรค์ งานอันมีลิขสิทธิ์ และเจ้าของลิขสิทธิ์

พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ให้ลิขสิทธิ์เกิดแก่ "ผู้สร้างสรรค์" ซึ่งมาตรา 4 นิยามว่าผู้ทำหรือผู้ก่อให้เกิดงานสร้างสรรค์ งานที่ได้รับความคุ้มครองตามมาตรา 6 ต้องเป็นงานสร้างสรรค์ประเภทที่กฎหมายกำหนด และมาตรา 6 วรรคสองไม่คุ้มครองความคิด ขั้นตอน หรือหลักการ คุ้มครองเฉพาะการแสดงออก

1. ผู้สร้างสรรค์ตามมาตรา 4

มาตรา 4 นิยามว่า "ผู้สร้างสรรค์" หมายความว่า ผู้ทำหรือผู้ก่อให้เกิดงานสร้างสรรค์อย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัตินี้ และนิยาม "ลิขสิทธิ์" ว่าเป็นสิทธิแต่ผู้เดียวที่จะทำการใด ๆ เกี่ยวกับงานที่ผู้สร้างสรรค์ได้ทำขึ้น¹ นิยามทั้งสองผูกลิขสิทธิ์ไว้กับ "ผู้" ที่ทำงาน กฎหมายไม่ได้ให้ลิขสิทธิ์แก่ตัวงานลอย ๆ โดยไม่มีผู้สร้างสรรค์

ในทางตีความ ถ้อยคำ "ผู้ก่อให้เกิด" มีความหมายกว้างกว่าการลงมือทำด้วยตนเอง ผู้ที่ใช้อุปกรณ์หรือเครื่องมือทำงานสร้างสรรค์ เช่น ช่างภาพที่ใช้กล้อง หรือนักออกแบบที่ใช้โปรแกรมกราฟิก ยังเป็นผู้ก่อให้เกิดงาน เพราะการเลือกองค์ประกอบ มุมมอง และการจัดวางเป็นการตัดสินใจของบุคคลนั้น คำถามเรื่อง AI จึงอยู่ที่ว่า ผู้ใช้ระบบตัดสินใจเรื่องการแสดงออกของงานมากพอที่จะเรียกว่าเป็นผู้ก่อให้เกิดงานหรือไม่ ประเด็นนี้ต้องพิจารณาเป็นรายชิ้น

2. งานอันมีลิขสิทธิ์ตามมาตรา 6 และขอบเขตที่ไม่คุ้มครอง

มาตรา 6 วรรคหนึ่ง กำหนดว่างานอันมีลิขสิทธิ์ได้แก่งานสร้างสรรค์ประเภทวรรณกรรม นาฏกรรม ศิลปกรรม ดนตรีกรรม โสตทัศนวัสดุ ภาพยนตร์ สิ่งบันทึกเสียง งานแพร่เสียงแพร่ภาพ หรืองานอื่นใดในแผนกวรรณคดี วิทยาศาสตร์ หรือศิลปะ "ของผู้สร้างสรรค์" และวรรคสองกำหนดว่าการคุ้มครองไม่คลุมถึงความคิด ขั้นตอน กรรมวิธีหรือระบบ วิธีใช้หรือทำงาน แนวความคิด หลักการ การค้นพบ หรือทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์หรือคณิตศาสตร์²

มาตรา 6 วรรคสองมีผลโดยตรงต่อการใช้ AI คำสั่งข้อความที่ผู้ใช้พิมพ์เข้าระบบ (prompt) ส่วนใหญ่บรรยายความคิดหรือแนวทางของงาน เช่น "ภาพทะเลยามเย็นแบบภาพสีน้ำมัน" ความคิดเช่นนี้ไม่ได้รับความคุ้มครองตามวรรคสองอยู่แล้ว ถ้าระบบเป็นผู้กำหนดเส้น สี องค์ประกอบ และรายละเอียดทั้งหมดของภาพ ส่วนที่ผู้ใช้ให้ไว้จึงเป็นความคิด ส่วนการแสดงออกเป็นผลจากระบบ ข้อนี้เป็นเหตุผลเดียวกับที่สำนักงานลิขสิทธิ์สหรัฐใช้ในหัวข้อ V

3. เงื่อนไขการได้ลิขสิทธิ์ตามมาตรา 8 และอายุการคุ้มครองตามมาตรา 19

มาตรา 8 ให้ผู้สร้างสรรค์เป็นผู้มีลิขสิทธิ์ภายใต้เงื่อนไขว่า ถ้ายังไม่ได้โฆษณางาน ผู้สร้างสรรค์ต้องมีสัญชาติไทยหรืออยู่ในราชอาณาจักร หรือมีสัญชาติหรืออยู่ในประเทศภาคีอนุสัญญาว่าด้วยการคุ้มครองลิขสิทธิ์ซึ่งประเทศไทยเป็นภาคี ตลอดระยะเวลาหรือเป็นส่วนใหญ่ในการสร้างสรรค์งาน และถ้าผู้สร้างสรรค์เป็นนิติบุคคล นิติบุคคลนั้นต้องจัดตั้งขึ้นตามกฎหมายไทยในกรณีที่ต้องมีสัญชาติไทย³

มาตรา 19 วางหลักทั่วไปภายใต้บังคับมาตรา 21 และมาตรา 22 ซึ่งกำหนดอายุของงานบางประเภทไว้ต่างหาก ว่าลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุของผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีกห้าสิบปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย และถ้าผู้สร้างสรรค์เป็นนิติบุคคล ลิขสิทธิ์มีอายุห้าสิบปีนับแต่สร้างสรรค์งานขึ้น หรือนับแต่โฆษณาครั้งแรกถ้าได้โฆษณาในระหว่างนั้น⁴

เงื่อนไขเรื่องสัญชาติ ถิ่นที่อยู่ ความตาย และการจัดตั้งนิติบุคคล ล้วนเป็นลักษณะของบุคคลธรรมดาหรือนิติบุคคล ระบบปัญญาประดิษฐ์ไม่มีสัญชาติ ไม่มีถิ่นที่อยู่ และไม่มีความตายที่จะใช้นับอายุลิขสิทธิ์ ผู้เขียนเห็นว่าโครงสร้างของมาตรา 8 และมาตรา 19 แสดงว่ากฎหมายไทยถือว่าผู้สร้างสรรค์ต้องเป็นบุคคล ความเห็นนี้เป็นการตีความจากตัวบท ศาลไทยยังต้องเป็นผู้วินิจฉัยประเด็นนี้ในคดีที่เกิดขึ้นจริง

4. ใครเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์เมื่องานทำโดยลูกจ้างหรือผู้รับจ้าง

มาตรา 9 กำหนดว่างานที่ผู้สร้างสรรค์ทำขึ้นในฐานะพนักงานหรือลูกจ้าง ถ้าไม่ได้ทำเป็นหนังสือตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น ลิขสิทธิ์เป็นของผู้สร้างสรรค์ แต่นายจ้างมีสิทธินำงานออกเผยแพร่ต่อสาธารณชนตามวัตถุประสงค์แห่งการจ้างแรงงาน⁵ ส่วนมาตรา 10 กำหนดว่างานที่สร้างสรรค์ขึ้นโดยการรับจ้างบุคคลอื่น ผู้ว่าจ้างเป็นผู้มีลิขสิทธิ์ เว้นแต่ตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น⁶

สองมาตรานี้สำคัญเมื่อธุรกิจให้พนักงานหรือผู้รับจ้างใช้ AI ทำงาน ลิขสิทธิ์ที่จะตกแก่นายจ้างหรือผู้ว่าจ้างมีได้เฉพาะในส่วนที่เป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ ถ้าภาพหรือข้อความใดเกิดจากระบบทั้งหมดโดยพนักงานไม่ได้สร้างสรรค์ส่วนใดเพิ่ม สัญญาที่โอนลิขสิทธิ์ก็ไม่ได้สร้างสิทธิในส่วนนั้นขึ้นมา สัญญาจ้างจึงควรกำหนดให้ผู้รับจ้างแจ้งว่าส่วนใดของงานใช้ AI และส่วนใดเป็นการสร้างสรรค์ของผู้รับจ้าง

III. งานที่ใช้ AI ช่วยสร้าง: ส่วนใดเป็นงานของมนุษย์

งานที่ใช้ AI เป็นเครื่องมือยังมีลิขสิทธิ์ได้ในส่วนที่มนุษย์สร้างสรรค์ ได้แก่ ส่วนที่มนุษย์เขียนหรือวาดเอง การคัดเลือกและจัดเรียงผลลัพธ์อย่างมีความคิดสร้างสรรค์ และการแก้ไขผลลัพธ์อย่างมีนัยสำคัญ ส่วนที่ระบบสร้างขึ้นเองตามคำสั่งข้อความ (prompt) อย่างเดียว ยากที่จะเป็นงานของผู้สร้างสรรค์

การแบ่งงานออกเป็นส่วนของมนุษย์และส่วนของระบบ ช่วยให้ตอบคำถามเรื่องลิขสิทธิ์ได้ตรงกับมาตรา 4 และมาตรา 6 ลักษณะการใช้งานที่พบบ่อยแยกได้สามแบบ

• แบบที่หนึ่ง ระบบสร้างงานทั้งชิ้นจากคำสั่งข้อความ ผู้ใช้พิมพ์คำอธิบายแล้วนำผลลัพธ์ไปใช้โดยไม่แก้ไข ส่วนที่ผู้ใช้ให้ไว้เป็นความคิดซึ่งมาตรา 6 วรรคสองไม่คุ้มครอง การแสดงออกเป็นผลจากระบบ งานแบบนี้มีความเสี่ยงสูงที่จะไม่มีผู้สร้างสรรค์ตามกฎหมาย
• แบบที่สอง มนุษย์คัดเลือกและจัดเรียงผลลัพธ์ ผู้ใช้สร้างภาพหลายภาพ แล้วเลือกและจัดวางเป็นหนังสือภาพ หรือเรียบเรียงข้อความหลายส่วนเป็นงานเขียนชิ้นใหม่ การคัดเลือกและจัดลำดับเป็นการตัดสินใจของมนุษย์ ถ้ามีความคิดสร้างสรรค์เพียงพอ ผู้คัดเลือกและจัดลำดับอาจเป็นผู้ก่อให้เกิดงานตามมาตรา 4 ในส่วนของการคัดเลือกและจัดลำดับนั้น
• แบบที่สาม มนุษย์สร้างงานเองแล้วใช้ AI ช่วยบางขั้น เช่น นักเขียนเขียนต้นฉบับเองแล้วใช้ระบบตรวจไวยากรณ์ หรือนักออกแบบวาดภาพร่างแล้วใช้ระบบช่วยลงสีบางส่วนก่อนแก้ไขต่อ งานแบบนี้ใกล้เคียงกับการใช้เครื่องมือทั่วไป ผู้ใช้ยังเป็นผู้สร้างสรรค์ในส่วนที่ตนทำ

ในทางพยานหลักฐาน ผู้ที่อ้างว่าเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ต้องแสดงให้ได้ว่าตนสร้างสรรค์ส่วนใด ธุรกิจที่ใช้ AI สร้างงานจึงควรเก็บบันทึกการทำงาน เช่น ไฟล์ร่างแต่ละรุ่น คำสั่งข้อความที่ใช้ ผลลัพธ์ที่ระบบให้มา และการแก้ไขที่ทำต่อ บันทึกเหล่านี้ใช้แยกส่วนของมนุษย์ออกจากส่วนของระบบเมื่อมีข้อพิพาท

IV. นำงานของผู้อื่นไปฝึก AI ละเมิดลิขสิทธิ์หรือไม่

กฎหมายไทยไม่มีข้อยกเว้นเฉพาะสำหรับการนำงานไปฝึกระบบ AI การทำสำเนางานอันมีลิขสิทธิ์เพื่อฝึกระบบอาจเป็นการทำซ้ำตามนิยามในมาตรา 4 ซึ่งมาตรา 27 ถือเป็นการละเมิดเมื่อไม่ได้รับอนุญาต เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นตามมาตรา 32 ซึ่งต้องไม่ขัดต่อการแสวงหาประโยชน์ตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์และไม่กระทบสิทธิเกินสมควร

มาตรา 15 ให้เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำหรือดัดแปลง เผยแพร่ต่อสาธารณชน และอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิเหล่านั้น⁷ มาตรา 4 นิยาม "ทำซ้ำ" ให้รวมถึงการคัดลอกไม่ว่าโดยวิธีใด การทำสำเนา หรือการบันทึก จากต้นฉบับหรือจากสำเนาในส่วนอันเป็นสาระสำคัญ ไม่ว่าทั้งหมดหรือบางส่วน⁸ และมาตรา 27 กำหนดว่าการทำซ้ำหรือดัดแปลง หรือการเผยแพร่ต่อสาธารณชน โดยไม่ได้รับอนุญาตตามมาตรา 15 (5) เป็นการละเมิดลิขสิทธิ์⁹

การฝึกระบบ AI โดยทั่วไปต้องรวบรวมข้อความหรือภาพจำนวนมากเข้าเก็บในระบบคอมพิวเตอร์ ขั้นตอนนี้มีการทำสำเนางานทั้งชิ้น จึงอาจเข้านิยามการทำซ้ำตามมาตรา 4 คำถามต่อไปคือการทำซ้ำนั้นเข้าข้อยกเว้นใดหรือไม่ บทบัญญัติที่เกี่ยวข้องมีสองมาตรา

มาตรา 32 วรรคหนึ่ง วางหลักว่าการกระทำแก่งานอันมีลิขสิทธิ์ของบุคคลอื่น หากไม่ขัดต่อการแสวงหาประโยชน์จากงานตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์ และไม่กระทบกระเทือนถึงสิทธิอันชอบด้วยกฎหมายของเจ้าของลิขสิทธิ์เกินสมควร ไม่ถือเป็นการละเมิด และวรรคสอง (1) ยกตัวอย่างการวิจัยหรือศึกษางาน "อันมิใช่การกระทำเพื่อหากำไร"¹⁰ การฝึกระบบเพื่อนำไปให้บริการเชิงพาณิชย์ไม่เข้าเงื่อนไข "อันมิใช่การกระทำเพื่อหากำไร" ตาม (1) จึงต้องพิจารณาตามหลักทั่วไปในวรรคหนึ่งว่าการฝึกนั้นขัดต่อการแสวงหาประโยชน์ตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์หรือไม่ ประเด็นนี้ขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี เช่น ผลลัพธ์ของระบบแข่งขันกับงานต้นฉบับในตลาดเดียวกันหรือไม่

มาตรา 32/2 ยกเว้นการทำซ้ำที่จำเป็นในระบบคอมพิวเตอร์ เพื่อให้อุปกรณ์หรือกระบวนการส่งงานทางระบบคอมพิวเตอร์ทำงานได้ตามปกติ โดยงานนั้นต้องทำหรือได้มาโดยชอบด้วยกฎหมาย¹¹ ข้อยกเว้นนี้มุ่งที่สำเนาทางเทคนิคระหว่างการใช้งานหรือการส่งข้อมูล การเก็บชุดข้อมูลไว้เพื่อฝึกระบบเป็นการใช้งานอีกลักษณะหนึ่ง ผู้เขียนเห็นว่ามาตรา 32/2 จึงไม่ครอบคลุมการรวบรวมงานเพื่อฝึกระบบ

เมื่อกฎหมายไทยยังไม่มีบทเฉพาะ ธุรกิจที่จะฝึกหรือปรับแต่งระบบ AI ด้วยข้อมูลของผู้อื่นควรใช้ข้อมูลที่ได้รับอนุญาต ข้อมูลที่หมดอายุลิขสิทธิ์ หรือข้อมูลของตนเอง และควรระวังด้วยว่าข้อมูลที่ใช้ฝึกอาจมีข้อมูลส่วนบุคคล ซึ่งอยู่ในบังคับของพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 แยกจากเรื่องลิขสิทธิ์ รายละเอียดเรื่องฐานทางกฎหมายอยู่ในหน้า ฐานทางกฎหมายในการประมวลผลข้อมูลส่วนบุคคล

V. กฎหมายเปรียบเทียบ: สหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร และสหภาพยุโรป

สหรัฐอเมริกาถือว่างานต้องมีผู้สร้างสรรค์เป็นมนุษย์ตามคำพิพากษาคดี Thaler v. Perlmutter สหราชอาณาจักรมีบทบัญญัติเฉพาะในมาตรา 9(3) ของ Copyright, Designs and Patents Act 1988 ส่วนสหภาพยุโรปมีข้อยกเว้นการทำเหมืองข้อความและข้อมูลที่เจ้าของสิทธิสงวนสิทธิได้ และกำหนดหน้าที่ด้านลิขสิทธิ์ให้ผู้ให้บริการแบบจำลอง AI อเนกประสงค์

1. สหรัฐอเมริกา: คดี Thaler v. Perlmutter และรายงานของสำนักงานลิขสิทธิ์

คดีนี้เริ่มจากผู้ร้องขอจดทะเบียนลิขสิทธิ์ภาพที่ระบุว่าระบบ AI ชื่อ Creativity Machine เป็นผู้สร้างสรรค์ สำนักงานลิขสิทธิ์สหรัฐ (U.S. Copyright Office) ปฏิเสธการจดทะเบียน ผู้ร้องฟ้องคดี และเมื่อวันที่ 18 มีนาคม ค.ศ. 2025 ศาลอุทธรณ์สหรัฐประจำเขตโคลัมเบีย (D.C. Circuit) พิพากษายืนคำพิพากษาของศาลชั้นต้นที่รับรองการปฏิเสธนั้น โดยวินิจฉัยว่า ในทางกฎหมายลายลักษณ์อักษร Copyright Act กำหนดให้งานทุกชิ้นต้องมีมนุษย์เป็นผู้สร้างสรรค์ในชั้นแรก ศาลระบุในคำพิพากษาเดียวกันด้วยว่า หลักผู้สร้างสรรค์ต้องเป็นมนุษย์ไม่ได้ห้ามการคุ้มครองงานที่สร้างโดยใช้ AI หรือโดยมี AI ช่วย¹² ผู้ร้องยื่นคำร้องต่อศาลสูงสุดสหรัฐ และศาลสูงสุดไม่รับคำร้องเมื่อวันที่ 2 มีนาคม ค.ศ. 2026¹³

สำนักงานลิขสิทธิ์สหรัฐเผยแพร่รายงาน Copyright and Artificial Intelligence ส่วนที่ 2 ว่าด้วยความเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ (Copyrightability) เมื่อวันที่ 29 มกราคม ค.ศ. 2025 รายงานสรุปว่า ด้วยเทคโนโลยีที่ใช้กันทั่วไปในขณะนั้น คำสั่งข้อความอย่างเดียวไม่ได้ให้การควบคุมผลลัพธ์มากพอ ผู้สร้างสรรค์ที่เป็นมนุษย์มีลิขสิทธิ์ในส่วนงานของตนที่ปรากฏในผลลัพธ์ ในการคัดเลือก ประสาน หรือจัดเรียงผลลัพธ์อย่างสร้างสรรค์ และในการแก้ไขผลลัพธ์อย่างสร้างสรรค์ และการใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยแทนที่จะใช้แทนความคิดสร้างสรรค์ของมนุษย์ ไม่กระทบต่อการได้รับความคุ้มครอง¹⁴ แนวทางนี้ใกล้เคียงกับการแบ่งสามแบบในหัวข้อ III และอธิบายได้ด้วยหลักเดียวกับมาตรา 6 วรรคสองของไทย คือกฎหมายคุ้มครองการแสดงออก ไม่คุ้มครองความคิด

2. สหราชอาณาจักร: งานที่คอมพิวเตอร์สร้าง ตามมาตรา 9(3)

Copyright, Designs and Patents Act 1988 มาตรา 9(3) กำหนดว่า งานวรรณกรรม นาฏกรรม ดนตรีกรรม หรือศิลปกรรม ที่คอมพิวเตอร์สร้าง ให้ถือว่าผู้สร้างสรรค์คือบุคคลผู้จัดการให้มีสิ่งที่จำเป็นต่อการสร้างงานนั้น และมาตรา 178 นิยามงานที่คอมพิวเตอร์สร้าง (computer-generated) ว่าเป็นงานที่คอมพิวเตอร์สร้างขึ้นในสภาพที่ไม่มีมนุษย์เป็นผู้สร้างสรรค์งาน¹⁵

บทบัญญัตินี้ต่างจากแนวทางสหรัฐ เพราะกฎหมายอังกฤษยอมรับตั้งแต่ปี ค.ศ. 1988 ว่าอาจมีงานที่ไม่มีมนุษย์เป็นผู้สร้างสรรค์ แล้วกำหนดให้ลิขสิทธิ์ตกแก่ผู้จัดการให้เกิดงาน ประเทศไทยไม่มีบทบัญญัติลักษณะนี้ ศาลไทยจึงไม่อาจนำมาตรา 9(3) มาใช้โดยตรง แต่บทบัญญัตินี้แสดงว่าการให้ลิขสิทธิ์แก่งานที่คอมพิวเตอร์สร้างต้องมีบทกฎหมายรองรับเป็นการเฉพาะ

3. สหภาพยุโรป: ข้อยกเว้นการทำเหมืองข้อความและข้อมูล และกฎหมาย AI

Directive (EU) 2019/790 ว่าด้วยลิขสิทธิ์ในตลาดดิจิทัลเดียว มาตรา 2(2) นิยามการทำเหมืองข้อความและข้อมูล (text and data mining) ว่าเป็นเทคนิคการวิเคราะห์โดยอัตโนมัติที่มุ่งวิเคราะห์ข้อความและข้อมูลในรูปดิจิทัลเพื่อสร้างสารสนเทศ เช่น แบบแผน แนวโน้ม และความสัมพันธ์ มาตรา 4(1) ให้รัฐสมาชิกกำหนดข้อยกเว้นสำหรับการทำซ้ำและการสกัดงานที่เข้าถึงได้โดยชอบด้วยกฎหมายเพื่อการทำเหมืองข้อความและข้อมูล และมาตรา 4(3) ให้ข้อยกเว้นนี้ใช้ได้เมื่อเจ้าของสิทธิไม่ได้สงวนสิทธิไว้โดยชัดแจ้งด้วยวิธีที่เหมาะสม เช่น วิธีที่เครื่องอ่านได้สำหรับเนื้อหาที่เผยแพร่ทางออนไลน์¹⁶

Regulation (EU) 2024/1689 ว่าด้วยปัญญาประดิษฐ์ (AI Act) มาตรา 53(1)(c) กำหนดให้ผู้ให้บริการแบบจำลอง AI อเนกประสงค์ (general-purpose AI model) มีนโยบายปฏิบัติตามกฎหมายลิขสิทธิ์ของสหภาพ โดยเฉพาะการระบุและปฏิบัติตามการสงวนสิทธิตามมาตรา 4(3) ของ Directive (EU) 2019/790 และมาตรา 53(1)(d) ให้จัดทำและเผยแพร่สรุปเนื้อหาที่ใช้ฝึกแบบจำลองอย่างละเอียดเพียงพอ ตามแบบที่สำนักงาน AI (AI Office) กำหนด หน้าที่ในหมวด V ซึ่งรวมมาตรา 53 มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 2 สิงหาคม ค.ศ. 2025 ตามมาตรา 113 (b)¹⁷

ธุรกิจไทยที่ส่งข้อมูลหรือให้บริการ AI ในตลาดสหภาพยุโรปจึงควรตรวจว่าผู้ให้บริการแบบจำลองที่ใช้ปฏิบัติตามหน้าที่เหล่านี้หรือไม่ และเจ้าของเนื้อหาไทยที่ไม่ต้องการให้งานของตนถูกนำไปทำเหมืองข้อมูลในสหภาพยุโรป อาจสงวนสิทธิด้วยวิธีที่เครื่องอ่านได้ตามมาตรา 4(3)

VI. นิติเศรษฐศาสตร์และความรู้ข้ามศาสตร์

ในทางนิติเศรษฐศาสตร์ ลิขสิทธิ์เป็นการชั่งน้ำหนักระหว่างแรงจูงใจให้สร้างงานกับต้นทุนของการจำกัดการเข้าถึงงาน William M. Landes และ Richard A. Posner อธิบายกรอบนี้ไว้ในบทความ An Economic Analysis of Copyright Law ปี ค.ศ. 1989 กรอบเดียวกันช่วยอธิบายว่าเหตุใดกฎหมายหลายประเทศจึงยังไม่ให้ลิขสิทธิ์แก่ผลลัพธ์ที่ระบบสร้างโดยไม่มีการสร้างสรรค์ของมนุษย์

Landes และ Posner อธิบายว่า งานสร้างสรรค์มีต้นทุนในการสร้างครั้งแรกสูง แต่ต้นทุนการทำสำเนาต่ำ ถ้าไม่มีลิขสิทธิ์ ผู้อื่นทำสำเนาขายได้โดยไม่ต้องรับต้นทุนการสร้าง แรงจูงใจในการสร้างงานจะลดลง ในอีกด้านหนึ่ง การคุ้มครองที่กว้างเกินไปเพิ่มต้นทุนแก่ผู้สร้างงานรุ่นหลังที่ต้องใช้งานเดิมเป็นวัตถุดิบ กฎหมายลิขสิทธิ์ที่ดีจึงต้องหาจุดสมดุลระหว่างสองด้านนี้¹⁸

เมื่อนำกรอบนี้มาใช้กับ AI ถ้าผู้ใช้สร้างผลลัพธ์แต่ละชิ้นได้ด้วยต้นทุนต่ำกว่าการสร้างงานด้วยมือมาก เหตุผลเรื่องการให้สิทธิผูกขาดเพื่อชดเชยต้นทุนการสร้างก็มีน้ำหนักน้อยลงสำหรับผลลัพธ์ที่ระบบสร้างเอง ขณะที่การให้สิทธิผูกขาดแก่ผลลัพธ์จำนวนมากอาจเพิ่มต้นทุนแก่ผู้สร้างงานรายอื่น ส่วนการลงทุนในการพัฒนาระบบมีช่องทางคุ้มครองอื่น เช่น ลิขสิทธิ์ในโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ซึ่งมาตรา 4 นับเป็นวรรณกรรม และข้อตกลงตามสัญญา ข้อวิเคราะห์นี้เป็นการใช้กรอบทางเศรษฐศาสตร์อธิบายแนวทางของกฎหมาย ไม่ได้เป็นข้อสรุปของ Landes และ Posner เรื่อง AI

ในด้านการฝึกระบบ กรอบเดียวกันอธิบายความแตกต่างระหว่างไทยกับสหภาพยุโรป ข้อยกเว้นการทำเหมืองข้อมูลลดต้นทุนการเข้าถึงข้อมูลสำหรับผู้พัฒนาระบบ ส่วนสิทธิสงวนตามมาตรา 4(3) ของ Directive (EU) 2019/790 คืนอำนาจต่อรองให้เจ้าของสิทธิที่ต้องการค่าตอบแทน ประเทศไทยยังใช้หลักทั่วไปในมาตรา 32 ซึ่งให้ศาลชั่งน้ำหนักเป็นรายกรณี

VII. ข้อพิจารณาสำหรับธุรกิจที่ใช้ AI สร้างงาน

ธุรกิจที่ใช้ AI สร้างงานเพื่อใช้ในการค้า ควรแยกส่วนที่มนุษย์สร้างสรรค์ออกจากส่วนที่ระบบสร้าง เก็บบันทึกการทำงาน กำหนดเรื่องลิขสิทธิ์และการใช้ AI ไว้ในสัญญาจ้างตามมาตรา 9 และมาตรา 10 และตรวจข้อกำหนดของผู้ให้บริการระบบก่อนใช้งานเพื่อการค้า

1. ระบุส่วนที่เป็นงานของมนุษย์ งานที่ธุรกิจต้องการคุ้มครอง เช่น โลโก้ บทโฆษณาหลัก หรือภาพหลักของแบรนด์ ควรมีการสร้างสรรค์ของมนุษย์ที่ชี้ได้ เพราะส่วนที่ระบบสร้างเองอาจไม่มีลิขสิทธิ์ให้บังคับต่อผู้ลอกเลียน
2. เก็บบันทึกการทำงาน ไฟล์ร่าง คำสั่งข้อความ ผลลัพธ์ของระบบ และการแก้ไข เป็นพยานหลักฐานว่าส่วนใดเป็นการสร้างสรรค์ของบุคคล
3. เขียนสัญญาจ้างให้ครอบคลุม สัญญากับพนักงานควรทำเป็นหนังสือเรื่องลิขสิทธิ์ตามมาตรา 9 สัญญากับผู้รับจ้างควรกำหนดเรื่องลิขสิทธิ์ตามมาตรา 10 พร้อมหน้าที่เปิดเผยการใช้ AI และการรับรองว่างานไม่ละเมิดสิทธิของผู้อื่น
4. ตรวจข้อมูลที่ใช้ฝึกหรือปรับแต่งระบบ ใช้ข้อมูลที่ได้รับอนุญาตหรือข้อมูลของตนเอง และตรวจเรื่องข้อมูลส่วนบุคคลตามพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562
5. ตรวจกฎหมายของตลาดปลายทาง ธุรกิจที่ให้บริการในสหภาพยุโรปหรือขายงานในสหรัฐอเมริกา ต้องพิจารณาหลักของประเทศนั้นซึ่งต่างจากไทยตามหัวข้อ V

การจัดสัญญาและเอกสารตั้งแต่ก่อนเริ่มงาน ช่วยลดประเด็นที่ต้องพิสูจน์เมื่อมีผู้ลอกเลียนงาน แนวคิดเรื่องการใช้กฎหมายวางโครงสร้างล่วงหน้าอธิบายไว้ในบทความ กฎหมายในฐานะเครื่องมือวางอนาคต และหลักการตีความสัญญาที่ใช้กับข้อตกลงเรื่องลิขสิทธิ์อยู่ในหน้า หลักสุจริตและการตีความสัญญา

VIII. คำถามที่พบบ่อย

คำถามที่พบบ่อยเรื่องลิขสิทธิ์ AI ได้แก่ งานที่ AI สร้างมีลิขสิทธิ์หรือไม่ การเขียนคำสั่งข้อความทำให้เป็นผู้สร้างสรรค์หรือไม่ ใครเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์เมื่อใช้ AI ช่วยสร้างงาน การนำงานไปฝึก AI และอายุของลิขสิทธิ์ คำตอบแต่ละข้ออ้างมาตรา 4 มาตรา 6 มาตรา 9 มาตรา 10 มาตรา 19 มาตรา 27 และมาตรา 32 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537

งานที่ AI สร้างมีลิขสิทธิ์หรือไม่ตามกฎหมายไทย

พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ไม่มีบทบัญญัติเรื่องปัญญาประดิษฐ์ ลิขสิทธิ์เกิดแก่ผู้สร้างสรรค์ ซึ่งมาตรา 4 นิยามว่าผู้ทำหรือผู้ก่อให้เกิดงานสร้างสรรค์ และมาตรา 8 กับมาตรา 19 วางเงื่อนไขด้วยสัญชาติ ถิ่นที่อยู่ ความตาย และนิติบุคคล ซึ่งเป็นลักษณะของบุคคล ผู้เขียนเห็นว่างานที่ระบบสร้างเองทั้งหมดโดยไม่มีการสร้างสรรค์ของมนุษย์ยากที่จะเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ ส่วนที่มนุษย์สร้างสรรค์ยังได้รับความคุ้มครอง

เขียนคำสั่งข้อความ (prompt) เองถือเป็นผู้สร้างสรรค์หรือไม่

โดยทั่วไปยังไม่พอ คำสั่งข้อความส่วนใหญ่บรรยายความคิดของงาน ซึ่งมาตรา 6 วรรคสองไม่คุ้มครอง ถ้าระบบเป็นผู้กำหนดการแสดงออกของงานทั้งหมด ผู้ใช้จึงยากที่จะเป็นผู้ก่อให้เกิดงานตามมาตรา 4 สำนักงานลิขสิทธิ์สหรัฐสรุปในรายงานเดือนมกราคม ค.ศ. 2025 ว่าคำสั่งข้อความอย่างเดียวไม่ได้ให้การควบคุมผลลัพธ์มากพอ ในทางตีความ ตัวคำสั่งข้อความที่เขียนขึ้นอย่างมีความคิดสร้างสรรค์อาจเป็นวรรณกรรมได้ในตัวเอง แยกจากผลลัพธ์ของระบบ

ใช้ AI ช่วยแล้วแก้ไขต่อ ใครเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์

ผู้ที่แก้ไข คัดเลือก หรือจัดเรียงผลลัพธ์อย่างมีความคิดสร้างสรรค์ เป็นผู้สร้างสรรค์ในส่วนที่ตนทำ ถ้าทำในฐานะพนักงานหรือลูกจ้าง ลิขสิทธิ์เป็นของผู้สร้างสรรค์ตามมาตรา 9 เว้นแต่ทำเป็นหนังสือตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น โดยนายจ้างมีสิทธินำงานออกเผยแพร่ตามวัตถุประสงค์ของการจ้าง ถ้าทำโดยรับจ้าง ผู้ว่าจ้างเป็นผู้มีลิขสิทธิ์ตามมาตรา 10 เว้นแต่ตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น ส่วนที่ระบบสร้างเองยังอยู่นอกความคุ้มครอง

นำงานของผู้อื่นไปฝึก AI ละเมิดลิขสิทธิ์หรือไม่

อาจละเมิดได้ การทำสำเนางานเพื่อฝึกระบบอาจเป็นการทำซ้ำตามนิยามในมาตรา 4 ซึ่งมาตรา 27 ถือเป็นการละเมิดเมื่อไม่ได้รับอนุญาต กฎหมายไทยไม่มีข้อยกเว้นเฉพาะสำหรับการทำเหมืองข้อความและข้อมูล การฝึกเพื่อการค้าไม่เข้าข้อยกเว้นการวิจัยที่มิใช่การกระทำเพื่อหากำไรตามมาตรา 32 วรรคสอง (1) จึงต้องพิจารณาตามหลักทั่วไปในมาตรา 32 วรรคหนึ่งเป็นรายกรณี การใช้ข้อมูลที่ได้รับอนุญาตหรือข้อมูลของตนเองจึงเป็นแนวทางที่มีความเสี่ยงน้อยกว่า

ต่างประเทศให้ลิขสิทธิ์แก่งานที่ AI สร้างหรือไม่

สหรัฐอเมริกาไม่ให้ลิขสิทธิ์แก่งานที่ไม่มีมนุษย์เป็นผู้สร้างสรรค์ ตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์สหรัฐ (D.C. Circuit) คดี Thaler v. Perlmutter วันที่ 18 มีนาคม ค.ศ. 2025 ซึ่งศาลสูงสุดสหรัฐไม่รับคำร้องขอให้พิจารณาเมื่อวันที่ 2 มีนาคม ค.ศ. 2026 สหราชอาณาจักรมีบทเฉพาะในมาตรา 9(3) ของ Copyright, Designs and Patents Act 1988 ซึ่งให้บุคคลผู้จัดการให้มีสิ่งที่จำเป็นต่อการสร้างงานที่คอมพิวเตอร์สร้างเป็นผู้สร้างสรรค์ ประเทศไทยไม่มีบทบัญญัติแบบสหราชอาณาจักร

ลิขสิทธิ์ในงานที่ใช้ AI ช่วยมีอายุเท่าไร

มาตรา 19 วางหลักทั่วไปว่าลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุของผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีกห้าสิบปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย ถ้าผู้สร้างสรรค์เป็นนิติบุคคล ลิขสิทธิ์มีอายุห้าสิบปีนับแต่สร้างสรรค์งาน หรือนับแต่โฆษณาครั้งแรกถ้าได้โฆษณาในระหว่างนั้น หลักนี้อยู่ภายใต้บังคับมาตรา 21 และมาตรา 22 ซึ่งกำหนดอายุของงานบางประเภทไว้ต่างหาก อายุนี้ใช้กับส่วนที่เป็นงานของผู้สร้างสรรค์ ส่วนที่ระบบสร้างเองโดยไม่มีผู้สร้างสรรค์ไม่มีลิขสิทธิ์ให้นับอายุ

IX. เรื่องที่เกี่ยวเนื่องในเครือเอกสยาม

ลิขสิทธิ์ของงานที่ใช้ AI เกี่ยวพันกับกฎหมายสัญญา กฎหมายบริษัท และกฎหมายข้อมูลส่วนบุคคล โดยเฉพาะสัญญาจ้างที่ต้องกำหนดเรื่องลิขสิทธิ์ตามมาตรา 9 และมาตรา 10 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 และการใช้ข้อมูลส่วนบุคคลเป็นข้อมูลฝึกระบบ หน้าต่อไปนี้ต่อยอดจากเนื้อหาข้างต้นได้โดยตรง

• ฐานทางกฎหมายในการประมวลผลข้อมูลส่วนบุคคล — เมื่อข้อมูลที่ใช้ฝึกหรือป้อนเข้าระบบ AI มีข้อมูลส่วนบุคคล
• ข้อมูลส่วนบุคคล: ทรัพย์สินหรือสิทธิ — สถานะทางกฎหมายของข้อมูลที่ใช้เป็นวัตถุดิบของระบบ
• หลักสุจริตและการตีความสัญญา — การตีความข้อสัญญาเรื่องลิขสิทธิ์และการใช้ AI
• บริการกฎหมายบริษัทและสัญญาธุรกิจ — การร่างสัญญาจ้างและสัญญาจ้างทำของที่กำหนดเรื่องลิขสิทธิ์ (Eksiam Corporate Law)
• บริการที่ปรึกษากฎหมายทั้งหมดในเครือ Eksiam