กฎหมายกับความยุติธรรม: เมื่อสิ่งที่ถูกกฎหมายไม่ใช่สิ่งที่ถูกต้อง

I. บทนำ: ความเชื่อที่ฝังลึก

เมื่อประชาชนพูดถึงกฎหมาย สิ่งที่มักปรากฏในจิตใจพร้อมกันคือความยุติธรรม ราวกับว่าทั้งสองเป็นสิ่งเดียวกัน คนที่ได้รับผลจากกฎหมายมักถามว่า "ยุติธรรมหรือเปล่า?" และคาดหวังว่าคำตอบจะเป็น "ถ้าถูกกฎหมาย ก็ต้องยุติธรรม" ความเชื่อนี้ฝังรากอยู่ในสังคมและแม้แต่ในกระบวนการศึกษากฎหมายในระดับต้น ซึ่งมักนำเสนอกฎหมายในฐานะ เครื่องมือแห่งความยุติธรรม ที่ออกแบบมาเพื่อปกป้องสิทธิและส่งเสริมความเป็นธรรม

แต่นิติปรัชญา (jurisprudence หรือ philosophy of law) ซึ่งเป็นสาขาที่ศึกษาธรรมชาติและรากฐานของกฎหมายอย่างลึกซึ้ง บอกเราว่าความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมนั้นซับซ้อนกว่า ตึงเครียดกว่า และบางครั้งขัดแย้งกันอย่างสิ้นเชิง บทความนี้สำรวจคำถามพื้นฐานที่สุดในทางนิติปรัชญา: กฎหมายต้องยุติธรรมเสมอหรือ? และถ้ากฎหมายอยุติธรรม เรายังคงต้องปฏิบัติตามมันหรือไม่?

คำถามเหล่านี้ไม่ใช่เพียงเรื่องทางวิชาการที่ไม่มีผลในทางปฏิบัติ ตรงกันข้าม คำตอบที่แตกต่างกันนำไปสู่ระบบกฎหมาย โครงสร้างรัฐ และจริยธรรมของนักกฎหมายที่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ดังที่ประวัติศาสตร์แห่งศตวรรษที่ ๒๐ ได้พิสูจน์ให้เห็นอย่างเจ็บปวด

II. ปฎิฐานนิยมทางกฎหมาย: กฎหมายคือคำสั่งของรัฎฐาธิปัตย์

กระแสความคิดที่มีอิทธิพลสูงที่สุดในวงนิติปรัชญาสมัยใหม่คือ ปฎิฐานนิยมทางกฎหมาย (legal positivism) ซึ่งมีแกนกลางอยู่ที่หลักการสำคัญประการหนึ่ง: กฎหมายและความยุติธรรมเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง กฎหมายคือสิ่งที่ถูกบัญญัติขึ้นโดยหน่วยงานที่มีอำนาจตามระบบสังคมหรือรัฎฐาธิปัตย์ (sovereign) และมีผลบังคับใช้จริง ส่วนคำถามว่ากฎหมายนั้น "ยุติธรรม" หรือไม่ เป็นเรื่องของการประเมินทางศีลธรรมที่แยกออกต่างหาก — ตอบคนละคำถามกันคนละขั้นตอน

จอห์น ออสติน (John Austin) นักนิติปรัชญาชาวอังกฤษในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๙ วางรากฐานแรกของแนวคิดนี้ในผลงาน The Province of Jurisprudence Determined¹ ออสตินนิยามกฎหมายว่าเป็น คำสั่งของรัฎฐาธิปัตย์ (command of the sovereign) กล่าวคือ ผู้ที่สมาชิกสังคมยอมปฏิบัติตามเป็นนิสัยโดยไม่มีเงื่อนไข แต่ตัวรัฎฐาธิปัตย์เองไม่ยอมอยู่ภายใต้อำนาจใครอื่น คำสั่งดังกล่าวมีผลบังคับได้ก็เพราะมีการขู่ลงโทษ (sanction) หากไม่ปฏิบัติตาม ไม่ใช่เพราะมันถูกต้องหรือยุติธรรม

ข้อสรุปที่สำคัญของออสตินคือ: กฎหมายที่ "ไม่ยุติธรรม" ก็ยังคงเป็นกฎหมายอยู่ดีตราบที่ออกโดยรัฎฐาธิปัตย์ที่ถูกต้อง ตรงนี้สำคัญมากเพราะมันขัดกับสัญชาตญาณของคนทั่วไปโดยตรง นักกฎหมายธรรมชาติมองว่าคำว่า "กฎหมายอยุติธรรม" เป็น "วงกลมที่เป็นสี่เหลี่ยม" — หมายความว่าเป็นคำพูดที่ขัดแย้งกันในตัวเอง เพราะวงกลมโดยนิยามต้องมีลักษณะกลม จะมีมุมฉากเป็นสี่เหลี่ยมไปพร้อมกันย่อมเป็นไปไม่ได้ ในทำนองเดียวกัน กฎหมายโดยนิยามต้องยุติธรรม หากมันอยุติธรรมก็ถือว่า "ไม่ใช่กฎหมาย" เลย แต่ออสตินปฏิเสธตรรกะนี้โดยสิ้นเชิง: "กฎหมาย" กับ "ความยุติธรรม" ไม่ได้ผูกติดกันโดยนิยาม ทั้งสองสามารถมีอยู่หรือขาดหายไปอย่างอิสระต่อกันได้ เหมือนที่เราอาจพูดถึง "ยาที่มีรสขม" โดยไม่ขัดแย้งกันในตัวเอง — ความขมไม่ได้ทำให้มันหยุดเป็น "ยา"

ฮันส์ เคลเซน (Hans Kelsen) นักนิติปรัชญาชาวออสเตรีย ผู้เขียน Pure Theory of Law² พัฒนาปฎิฐานนิยมทางกฎหมายให้เป็นระบบที่เข้มแข็งยิ่งขึ้น เคลเซนเสนอว่ากฎหมายเป็นระบบบรรทัดฐาน (Normenordnung) ที่มีลำดับชั้นพีระมิด: กฎระดับล่างได้รับความสมบูรณ์จากกฎระดับสูงกว่า จนถึงจุดสูงสุดที่เคลเซนเรียกว่า Grundnorm หรือ "บรรทัดฐานพื้นฐาน" ซึ่งเป็นสมมติฐานต้นกำเนิดของระบบ สิ่งที่ทำให้กฎหมายข้อหนึ่งมีผลบังคับคือการสืบทอดอำนาจในลำดับชั้นนี้เท่านั้น ไม่ใช่เนื้อหาทางศีลธรรม กฎหมายที่โหดร้ายอยุติธรรมก็ยังคง "สมบูรณ์" ในทางกฎหมายได้ หากออกโดยกระบวนการที่ถูกต้องตามลำดับชั้นนั้น

แก่นของปฎิฐานนิยมทางกฎหมาย

กฎหมายและความยุติธรรม (ศีลธรรม) เป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง ความสมบูรณ์ของกฎหมาย (legal validity) วัดจากกระบวนการบัญญัติและสายการสืบทอดอำนาจเท่านั้น ไม่ใช่จากเนื้อหาที่สอดคล้องกับหลักศีลธรรม กฎหมายที่อยุติธรรมก็ยังคงเป็น "กฎหมาย" อยู่ดี — ส่วนคำถามว่าควรปฏิบัติตามหรือไม่เป็นคำถามทางจริยธรรมอีกชุดหนึ่งที่แยกออกมา

เอชแอลเอ ฮาร์ต (H.L.A. Hart) นักนิติปรัชญาชาวอังกฤษผู้ทรงอิทธิพลที่สุดในคริสต์ศตวรรษที่ ๒๐ ได้พัฒนาปฎิฐานนิยมทางกฎหมายให้มีความละเอียดอ่อนยิ่งขึ้นในผลงาน The Concept of Law³ ฮาร์ตวิจารณ์ออสตินว่ามองกฎหมายแบบหยาบเกินไป เสมือนแค่ "การขู่ด้วยปืน" ของผู้มีอำนาจ โดยไม่อธิบายได้ว่าทำไมพลเมืองจึงรู้สึกว่ากฎหมาย "ผูกมัด" ตนในทางศีลธรรม ฮาร์ตจึงแยกแยะระหว่าง "กฎเบื้องต้น" (primary rules) ที่กำหนดพฤติกรรม กับ "กฎขั้นสอง" (secondary rules) ที่กำหนดกระบวนการสร้าง แก้ไข และตีความกฎหมาย โดยมี "กฎแห่งการยอมรับ" (rule of recognition) เป็นหัวใจของระบบ ซึ่งเจ้าหน้าที่ในระบบกฎหมายใช้แยกแยะว่าอะไรคือ "กฎหมาย" ในระบบนั้น — ทั้งหมดนี้ยังคงแยกออกจากการตัดสินทางศีลธรรมว่ากฎหมายนั้น "ยุติธรรม" หรือไม่

III. ทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติ: กฎหมายที่อยุติธรรมมิใช่กฎหมาย

แนวคิดตรงข้ามกับปฎิฐานนิยมทางกฎหมายคือ ทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติ (natural law theory) ซึ่งมีรากฐานยาวนานกว่ามาก โดยย้อนไปถึงอริสโตเติล (Aristotle) และซิเซโร (Cicero) ในยุคกรีก-โรมัน และได้รับการพัฒนาอย่างเป็นระบบโดยนักบุญโธมัส อไควนัส (Thomas Aquinas) ในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๓ แนวคิดนี้ยืนยันตรงข้ามกับปฎิฐานนิยมทางกฎหมายว่า: ความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมเป็นความสัมพันธ์ที่แยกออกจากกันไม่ได้โดยธรรมชาติ กฎหมายที่แท้จริงต้องสอดคล้องกับหลักการทางศีลธรรมหรือเหตุผลสากลบางประการ — หากไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งที่เรียกว่า "กฎหมาย" นั้นก็ไม่ใช่กฎหมายที่แท้จริงเลย

อไควนัสวางนิยามของกฎหมายไว้ในงาน Summa Theologica⁴ ว่าเป็น "การกำกับเหตุผลเพื่อประโยชน์สาธารณะ บัญญัติโดยผู้ที่ดูแลชุมชน และประกาศใช้" กฎหมายที่ขัดต่อประโยชน์สาธารณะ ขัดต่อกฎหมายของพระเจ้า หรือขัดต่อกฎหมายธรรมชาติ ย่อมไม่ใช่กฎหมายที่แท้จริง แต่เป็นเพียง "การบิดเบือนของกฎหมาย" (corruption of law)

"กฎหมายที่อยุติธรรมไม่ใช่กฎหมายเลย" (An unjust law is no law at all) — นักบุญออกัสตีน แห่งฮิปโป ซึ่งอไควนัสนำมาพัฒนาต่อในทางนิติปรัชญา⁵

ลอน ฟุลเลอร์ (Lon L. Fuller) ได้พัฒนาแนวคิดกฎหมายธรรมชาติในรูปแบบร่วมสมัย ในผลงาน The Morality of Law⁶ ฟุลเลอร์เสนอว่ากฎหมายมี "ศีลธรรมภายใน" (inner morality of law) ซึ่งประกอบด้วยข้อกำหนด ๘ ประการ ได้แก่ ต้องเป็นหลักการทั่วไป ต้องประกาศให้สาธารณะรับรู้ ต้องไม่มีผลย้อนหลัง ต้องชัดเจน ต้องไม่ขัดแย้งกันเอง ต้องเป็นไปได้ที่จะปฏิบัติตาม ต้องมีความต่อเนื่อง และต้องมีความสอดคล้องระหว่างการบัญญัติกับการบังคับใช้ ระบบที่ล้มเหลวอย่างร้ายแรงในเกณฑ์เหล่านี้ไม่สมควรได้รับการเรียกว่า "ระบบกฎหมาย" เลย

IV. การโต้วาทีระหว่าง Hart กับ Fuller: ประเด็นที่ยังไม่ยุติ

การโต้วาทีทางนิติปรัชญาที่สำคัญที่สุดในศตวรรษที่ ๒๐ เกิดขึ้นในปี ค.ศ. ๑๙๕๘ บนหน้า Harvard Law Review⁷ เมื่อฮาร์ตและฟุลเลอร์ถกเถียงกันตรงๆ ว่ากฎหมายนาซีเยอรมันซึ่งได้รับการบัญญัติตามกระบวนการที่ถูกต้องทางรัฐธรรมนูญแต่มีเนื้อหาที่โหดร้ายทารุณนั้น ยังคงเป็น "กฎหมาย" หรือไม่

ฮาร์ตยืนยันว่ากฎหมายนาซีเป็นกฎหมายในความหมายที่ถูกต้อง — มันถูกสร้างขึ้นตามกระบวนการที่ระบบยอมรับ และมีผลบังคับใช้จริงในทางสังคม การพิจารณาว่ากฎหมายใดควรได้รับการเคารพปฏิบัติตามเป็นคำถามทางศีลธรรม ไม่ใช่คำถามทางกฎหมาย

ฟุลเลอร์โต้แย้งว่าการแยกเด็ดขาดระหว่างกฎหมายกับศีลธรรมเช่นนั้นเป็นอันตราย เพราะมันทำให้นักกฎหมายกลายเป็นเพียงเครื่องมือของรัฐที่บังคับตามคำสั่ง โดยปราศจากการตรวจสอบจากหลักยุติธรรม ฟุลเลอร์เสนอว่าระบบกฎหมายนาซีไม่ใช่ "กฎหมายที่เลว" แต่ไม่ใช่กฎหมายเลย

สาระสำคัญของการโต้วาที

Hart: "กฎหมายเลวก็ยังคงเป็นกฎหมาย — เราควรปฏิเสธมันด้วยเหตุผลทางศีลธรรม ไม่ใช่บอกว่ามันไม่ใช่กฎหมาย" · Fuller: "กฎหมายที่ขาดศีลธรรมภายในขั้นต่ำไม่ใช่กฎหมาย — การเรียกมันว่ากฎหมายเป็นการบิดเบือนแนวคิด"

V. สูตร Radbruch: เมื่อความอยุติธรรมสูงสุด กฎหมายย่อมสิ้นสภาพ

กุสตาฟ ราดบรุค (Gustav Radbruch) นักนิติปรัชญาชาวเยอรมันผู้ซึ่งในยุคแรกเป็นปฎิฐานนิยมทางกฎหมาย ได้เปลี่ยนแนวคิดอย่างสำคัญภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง บทความ Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht⁸ ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. ๑๙๔๖ กลายเป็นหนึ่งในงานนิติปรัชญาที่ทรงอิทธิพลที่สุดในศตวรรษที่ ๒๐

ราดบรุคเสนอสูตรที่ต่อมาถูกเรียกว่า Radbruch Formula ซึ่งวางหลักว่า: กฎหมายโดยทั่วไปต้องได้รับการปฏิบัติตามแม้จะไม่ยุติธรรม เพราะความแน่นอนทางกฎหมาย (legal certainty) เป็นคุณค่าที่สำคัญ แต่ เมื่อความขัดแย้งระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมถึงระดับที่ "ทนไม่ได้" (unerträgliches Maß) หรือเมื่อกฎหมายตั้งใจปฏิเสธความเสมอภาค กฎหมายนั้นย่อมสูญเสียสภาพการเป็นกฎหมาย⁹

สูตรนี้ถูกนำมาใช้จริงในศาลเยอรมันหลังสงคราม และต่อมาถูกนำมาใช้อีกครั้งหลังการรวมประเทศเยอรมนี เพื่อตัดสินความรับผิดชอบของเจ้าหน้าที่เยอรมันตะวันออกที่ยิงผู้พยายามข้ามพรมแดน¹⁰

VI. นัยต่อระบบกฎหมายไทยและวิชาชีพกฎหมาย

ระบบกฎหมายไทยรับอิทธิพลจากระบบซิวิลลอว์ (civil law) ของยุโรปภาคพื้นทวีปเป็นหลัก และมีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดตามหลักนิติรัฐ ซึ่งในทางทฤษฎีสร้างระบบตรวจสอบและถ่วงดุลระหว่างกฎหมายกับหลักยุติธรรม

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยกำหนดหมวดสิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทยซึ่งทำหน้าที่เป็นขีดจำกัดของอำนาจรัฐในการบัญญัติกฎหมาย¹¹ ในแง่นี้ระบบกฎหมายไทยยอมรับหลักการบางประการของกฎหมายธรรมชาติ กล่าวคือ อำนาจในการบัญญัติกฎหมายของรัฐไม่ใช่สมบูรณ์ แต่มีขีดจำกัดจากสิทธิขั้นพื้นฐาน

พระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. ๒๕๒๘ บัญญัติไว้อย่างมีนัยสำคัญว่าทนายความมีพันธกรณีในการ "ช่วยเหลือประชาชนทางกฎหมาย"¹² ซึ่งสะท้อนแนวคิดที่ว่าวิชาชีพกฎหมายมีพันธกรณีต่อความยุติธรรม ไม่ใช่แค่ต่อกฎหมายเท่านั้น สำหรับนักกฎหมายในทางปฏิบัติ ความตึงเครียดระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมปรากฏอยู่ทุกวัน — นักกฎหมายที่ดีต้องไม่ใช่เพียงผู้ที่รู้กฎหมาย แต่ต้องเป็นผู้ที่เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมด้วย

VII. บทสรุป: กฎหมายในฐานะกรอบ ไม่ใช่ความยุติธรรมเอง

สองพันปีของนิติปรัชญาไม่ได้ให้คำตอบสุดท้ายสำหรับคำถามว่ากฎหมายและความยุติธรรมสัมพันธ์กันอย่างไร แต่ให้บทเรียนที่มีคุณค่ากว่า: ความสัมพันธ์นี้เป็นปัญหาที่ต้องคิดอยู่เสมอ ไม่ใช่สิ่งที่แก้ได้ครั้งเดียวแล้วลืมไป และการคิดอย่างจริงจังกับคำถามนี้ไม่ใช่เรื่องหรูหราทางวิชาการ แต่เป็นรากฐานของการมีระบบกฎหมายที่ดี

ปฎิฐานนิยมทางกฎหมายสอนเราว่าไม่ควรสับสนระหว่าง "กฎหมายที่มีอยู่" (law as it is) กับ "กฎหมายที่ควรจะเป็น" (law as it ought to be) — การแยกสองสิ่งนี้ออกจากกันเป็นความชัดเจนทางปัญญาที่จำเป็น เพราะหากรวมเข้าด้วยกัน เราจะไม่สามารถวิพากษ์วิจารณ์กฎหมายที่มีอยู่ในแง่ว่าควรพัฒนาไปในทิศทางใดได้อย่างชัดเจน ทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติสอนเราว่ากฎหมายที่ปราศจากมิติทางศีลธรรมย่อมตกอยู่ในอันตรายของการกลายเป็นเครื่องมือของการกดขี่ ดังที่ประวัติศาสตร์ยุคนาซีพิสูจน์ไว้อย่างเจ็บปวด และสูตรของราดบรุคสอนเราว่าในสถานการณ์สุดขีด เมื่อกฎหมายฝ่าฝืนความยุติธรรมอย่างสุดจะทนได้ ความยุติธรรมต้องมีอำนาจเหนือกว่า

สำหรับประชาชนทั่วไปที่ใช้ชีวิตภายใต้ระบบกฎหมาย บทเรียนที่สำคัญที่สุดคือ: กฎหมายเป็นกรอบที่ออกแบบมาเพื่อส่งเสริมความยุติธรรม แต่กรอบนั้นไม่ใช่ความยุติธรรมเอง การยอมรับโดยอัตโนมัติว่า "ถ้าถูกกฎหมายก็ต้องยุติธรรม" เป็นความเชื่อที่อันตราย เพราะมันปิดกั้นการตรวจสอบและการพัฒนาที่ระบบกฎหมายต้องการอยู่เสมอ ในขณะเดียวกัน การปฏิเสธว่า "กฎหมายไม่เกี่ยวกับความยุติธรรม" ก็เป็นอันตรายในแบบตรงกันข้าม เพราะมันเปิดทางให้กฎหมายกลายเป็นเครื่องมือของอำนาจโดยไม่มีหลักยุติธรรมเป็นเครื่องตรวจสอบ

ในท้ายที่สุด หน้าที่ของนักกฎหมายในฐานะผู้รักษาระบบยุติธรรม ไม่ใช่แค่การรู้กฎหมายและบังคับใช้มันอย่างเคร่งครัด แต่คือการเข้าใจว่ากฎหมายรับใช้คุณค่าใด และพร้อมตั้งคำถามเมื่อกฎหมายเบี่ยงเบนออกจากเป้าหมายนั้น นี่คือแก่นของวิชาชีพกฎหมายที่แยกแยะ "นักกฎหมาย" ออกจาก "ช่างเทคนิคด้านกฎหมาย" — คนแรกเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรม คนหลังรู้แค่ว่ากฎหมายบอกว่าอะไร

มีคำถามเกี่ยวกับสิทธิทางกฎหมายของคุณ?

เอกสยาม ชัยศร พร้อมรับฟังและช่วยจัดกรอบเรื่องของคุณ

นัดหมายเพื่อหารือเบื้องต้น ⬇ ดาวน์โหลด PDF บทความทั้งหมด

เชิงอรรถ

1 John Austin, The Province of Jurisprudence Determined (John Murray 1832; reprinted Hackett Publishing 1998). [ออสตินวางรากฐานของปฎิฐานนิยมทางกฎหมายในรูปแบบแรก โดยนิยามกฎหมายว่าเป็น "คำสั่ง" (command) ที่มาจากผู้มีอำนาจสูงสุดทางการเมือง ประกอบกับการขู่ลงโทษ (sanction) หากไม่ปฏิบัติตาม ทฤษฎีนี้ถูกวิจารณ์โดยฮาร์ตในภายหลังว่ากว้างเกินไปและไม่ครอบคลุมลักษณะสำคัญหลายประการของระบบกฎหมาย]
2 Hans Kelsen, Reine Rechtslehre (Franz Deuticke 1934); แปลเป็นภาษาอังกฤษโดย Max Knight เป็น Pure Theory of Law (University of California Press 1967). [เคลเซนพัฒนาทฤษฎีกฎหมายบริสุทธิ์ (Pure Theory) ที่แยกกฎหมายออกจากทั้งข้อเท็จจริงทางสังคม (is) และศีลธรรม (ought) โดยสร้างระบบบรรทัดฐานที่มีลำดับชั้นซึ่งความสมบูรณ์ (validity) สืบทอดจากบรรทัดฐานขั้นสูงขึ้นไปเรื่อยๆ จนถึง Grundnorm]
3 H.L.A. Hart, The Concept of Law (Clarendon Press 1961; ฉบับพิมพ์ครั้งที่ ๓ พร้อม Postscript, Oxford University Press 2012). [งานชิ้นสำคัญที่สุดของฮาร์ต โดยพัฒนาปฎิฐานนิยมทางกฎหมายด้วยการแยกระหว่าง primary rules และ secondary rules พร้อมเสนอแนวคิด "rule of recognition" เป็นพื้นฐานของระบบกฎหมาย ฮาร์ตยืนยัน "Separation Thesis" ว่ากฎหมายและศีลธรรมสามารถแยกจากกันได้]
4 Thomas Aquinas, Summa Theologica, Prima Secundae, Questions 90–97 (c. 1265–1274). [อไควนัสวางกรอบทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติสำคัญ โดยแบ่งกฎหมายออกเป็น eternal law (กฎนิรันดร์ของพระเจ้า), natural law (กฎหมายธรรมชาติที่มนุษย์รับรู้ผ่านเหตุผล), human law (กฎหมายมนุษย์) และ divine law (กฎหมายของพระเจ้าที่เปิดเผยผ่านคัมภีร์)]
5 Augustine of Hippo, De Libero Arbitrio (On Free Choice of the Will), Book I, §5 (c. 388 CE); อ้างอิงใน Aquinas, Summa Theologica, I–II, Q.93, art.3, ad.2. [วลี "lex iniusta non est lex" (กฎหมายที่อยุติธรรมไม่ใช่กฎหมาย) มีต้นกำเนิดจากออกัสตีน และอไควนัสนำมาพัฒนาในบริบทของทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติ]
6 Lon L. Fuller, The Morality of Law (Yale University Press 1964; ฉบับแก้ไข 1969). [ฟุลเลอร์เสนอว่ากฎหมายมี "ศีลธรรมภายใน" (inner morality) ซึ่งประกอบด้วยเกณฑ์ ๘ ข้อ ถูกวิจารณ์โดยฮาร์ตว่าเกณฑ์เหล่านี้เป็นเพียงเงื่อนไขของประสิทธิภาพ ไม่ใช่ "ศีลธรรม" ในความหมายที่แท้จริง]
7 H.L.A. Hart, 'Positivism and the Separation of Law and Morals' (1958) 71 Harvard Law Review 593; Lon L. Fuller, 'Positivism and Fidelity to Law — A Reply to Professor Hart' (1958) 71 Harvard Law Review 630. [การโต้วาทีนี้เกิดขึ้นใน Harvard Law Review ฉบับเดียว ถือเป็นหมุดหมายสำคัญของนิติปรัชญาสมัยใหม่]
8 Gustav Radbruch, 'Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht' (1946) 1 Süddeutsche Juristen-Zeitung 105; แปลโดย Bonnie Litschewski Paulson และ Stanley L. Paulson เป็น 'Statutory Lawlessness and Supra-Statutory Law' (2006) 26(1) Oxford Journal of Legal Studies 1. [บทความนี้ตีพิมพ์เพียงหนึ่งปีหลังสงครามโลกครั้งที่สองสิ้นสุด ราดบรุคเปลี่ยนจากปฎิฐานนิยมทางกฎหมายมาสู่การยอมรับมิติทางศีลธรรมของกฎหมาย]
9 Robert Alexy, 'A Defence of Radbruch's Formula' ใน David Dyzenhaus (ed), Recrafting the Rule of Law: The Limits of Legal Order (Hart Publishing 1999) 15. [อเล็กซีขยายและปกป้องสูตรราดบรุค โดยแยกแยะ "สูตรความทนไม่ได้" (Intolerability Formula) และ "สูตรการปฏิเสธ" (Denial Formula)]
10 Bundesgerichtshof [BGH], BGHSt 39, 1 (3 November 1992) (Germany) (คดีทหารยามกำแพงเบอร์ลิน / Mauerschützen). [ศาลสูงสุดของเยอรมนีนำสูตรราดบรุคมาใช้ในการตัดสินว่าเจ้าหน้าที่ที่ยิงผู้หลบหนีข้ามกำแพงเบอร์ลินมีความผิดฐานฆาตกรรม แม้การกระทำดังกล่าวจะถูกกฎหมายภายใต้ระบอบเยอรมันตะวันออก]
11 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๖๐, หมวด ๓ สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย (มาตรา ๒๕–๕๖). [ศาลรัฐธรรมนูญมีอำนาจวินิจฉัยว่ากฎหมายใดขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญตามมาตรา ๕ ซึ่งเป็นกลไกที่ใกล้เคียงกับหลักการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ (constitutional review)]
12 พระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. ๒๕๒๘, หมวด ๙ มาตรา ๗๙, ราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๑๐๒/ตอนที่ ๑๒๙/ฉบับพิเศษ หน้า ๑/๑๙ กันยายน ๒๕๒๘. [มาตรา ๗๙ สะท้อนแนวคิดที่ว่าวิชาชีพทนายความมีพันธกรณีทางสังคมในการส่งเสริมความยุติธรรม ไม่ใช่แค่ให้บริการเชิงพาณิชย์]

กฎหมายกับความยุติธรรม