กฎหมายกับความยุติธรรม

ปรับปรุงล่าสุด ๔ ตุลาคม ๒๕๖๙

ดาวน์โหลดบทความฉบับ PDF

บทความนี้สำรวจคำถามพื้นฐานที่สุดของนิติปรัชญาว่ากฎหมายต้องยุติธรรมเสมอหรือไม่ และหากกฎหมายอยุติธรรม เรายังต้องปฏิบัติตามหรือไม่ โดยเดินผ่านปฏิฐานนิยมของออสตินและเคลเซน ทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติ การโต้วาทีฮาร์ต–ฟุลเลอร์ และสูตรราดบรุค แล้วย้อนกลับมาที่รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยและวิชาชีพกฎหมายไทย

I. บทนำ: ความเชื่อที่ฝังลึก

ความเชื่อที่ว่ากฎหมายกับความยุติธรรมเป็นสิ่งเดียวกันฝังรากอยู่ทั้งในสังคมและในการศึกษากฎหมายชั้นต้น แต่นิติปรัชญาชี้ว่าความสัมพันธ์นี้ตึงเครียดและบางครั้งขัดแย้งกันโดยตรง คำตอบที่ต่างกันนำไปสู่ระบบกฎหมาย โครงสร้างรัฐ และจริยธรรมวิชาชีพที่ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ

เมื่อประชาชนพูดถึงกฎหมาย สิ่งที่มักปรากฏในจิตใจพร้อมกันคือความยุติธรรม ราวกับว่าทั้งสองเป็นสิ่งเดียวกัน คนที่ได้รับผลจากกฎหมายมักถามว่า "ยุติธรรมหรือเปล่า?" และคาดหวังว่าคำตอบจะเป็น "ถ้าถูกกฎหมาย ก็ต้องยุติธรรม" ความเชื่อนี้ฝังรากอยู่ในสังคมและแม้แต่ในกระบวนการศึกษากฎหมายในระดับต้น ซึ่งมักนำเสนอกฎหมายในฐานะ เครื่องมือแห่งความยุติธรรม ที่ออกแบบมาเพื่อปกป้องสิทธิและส่งเสริมความเป็นธรรม

แต่นิติปรัชญา (jurisprudence หรือ philosophy of law) ซึ่งเป็นสาขาที่ศึกษาธรรมชาติและรากฐานของกฎหมายอย่างลึกซึ้ง บอกเราว่าความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมนั้นซับซ้อนกว่า ตึงเครียดกว่า และบางครั้งขัดแย้งกันอย่างสิ้นเชิง บทความนี้สำรวจคำถามพื้นฐานที่สุดในทางนิติปรัชญา: กฎหมายต้องยุติธรรมเสมอหรือ? และถ้ากฎหมายอยุติธรรม เรายังคงต้องปฏิบัติตามมันหรือไม่?

คำถามเหล่านี้ไม่ใช่เพียงเรื่องทางวิชาการที่ไม่มีผลในทางปฏิบัติ ตรงกันข้าม คำตอบที่แตกต่างกันนำไปสู่ระบบกฎหมาย โครงสร้างรัฐ และจริยธรรมของนักกฎหมายที่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ดังที่ประวัติศาสตร์แห่งศตวรรษที่ ๒๐ ได้พิสูจน์ให้เห็นอย่างเจ็บปวด

II. ปฏิฐานนิยมทางกฎหมาย: กฎหมายคือคำสั่งของรัฏฐาธิปัตย์

ปฏิฐานนิยมทางกฎหมายถือว่ากฎหมายกับความยุติธรรมเป็นคนละคำถาม จอห์น ออสติน ใน The Province of Jurisprudence Determined นิยามกฎหมายว่าเป็นคำสั่งของรัฏฐาธิปัตย์ซึ่งมีการขู่ลงโทษรองรับ ส่วนฮันส์ เคลเซน ใน Pure Theory of Law อธิบายว่าความสมบูรณ์ของกฎมาจากลำดับชั้นบรรทัดฐานจนถึง Grundnorm ไม่ใช่จากเนื้อหาทางศีลธรรม

กระแสความคิดที่มีอิทธิพลสูงที่สุดในวงนิติปรัชญาสมัยใหม่คือ ปฏิฐานนิยมทางกฎหมาย (legal positivism) ซึ่งมีแกนกลางอยู่ที่หลักการสำคัญประการหนึ่ง: กฎหมายและความยุติธรรมเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง กฎหมายคือสิ่งที่ถูกบัญญัติขึ้นโดยหน่วยงานที่มีอำนาจตามระบบสังคมหรือรัฏฐาธิปัตย์ (sovereign) และมีผลบังคับใช้จริง ส่วนคำถามว่ากฎหมายนั้น "ยุติธรรม" หรือไม่ เป็นเรื่องของการประเมินทางศีลธรรมที่แยกออกต่างหาก — ตอบคนละคำถามกันคนละขั้นตอน

จอห์น ออสติน (John Austin) นักนิติปรัชญาชาวอังกฤษในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๙ วางรากฐานแรกของแนวคิดนี้ในผลงาน The Province of Jurisprudence Determined¹ ออสตินนิยามกฎหมายว่าเป็น คำสั่งของรัฏฐาธิปัตย์ (command of the sovereign) กล่าวคือ ผู้ที่สมาชิกสังคมยอมปฏิบัติตามเป็นนิสัยโดยไม่มีเงื่อนไข แต่ตัวรัฏฐาธิปัตย์เองไม่ยอมอยู่ภายใต้อำนาจใครอื่น คำสั่งดังกล่าวมีผลบังคับได้ก็เพราะมีการขู่ลงโทษ (sanction) หากไม่ปฏิบัติตาม ไม่ใช่เพราะมันถูกต้องหรือยุติธรรม

ข้อสรุปที่สำคัญของออสตินคือ: กฎหมายที่ "ไม่ยุติธรรม" ก็ยังคงเป็นกฎหมายอยู่ดีตราบที่ออกโดยรัฏฐาธิปัตย์ที่ถูกต้อง ตรงนี้สำคัญมากเพราะมันขัดกับสัญชาตญาณของคนทั่วไปโดยตรง นักกฎหมายธรรมชาติมองว่าคำว่า "กฎหมายอยุติธรรม" เป็น "วงกลมที่เป็นสี่เหลี่ยม" — หมายความว่าเป็นคำพูดที่ขัดแย้งกันในตัวเอง เพราะวงกลมโดยนิยามต้องมีลักษณะกลม จะมีมุมฉากเป็นสี่เหลี่ยมไปพร้อมกันย่อมเป็นไปไม่ได้ ในทำนองเดียวกัน กฎหมายโดยนิยามต้องยุติธรรม หากมันอยุติธรรมก็ถือว่า "ไม่ใช่กฎหมาย" เลย แต่ออสตินปฏิเสธตรรกะนี้โดยสิ้นเชิง: "กฎหมาย" กับ "ความยุติธรรม" ไม่ได้ผูกติดกันโดยนิยาม ทั้งสองสามารถมีอยู่หรือขาดหายไปอย่างอิสระต่อกันได้ เหมือนที่เราอาจพูดถึง "ยาที่มีรสขม" โดยไม่ขัดแย้งกันในตัวเอง — ความขมไม่ได้ทำให้มันหยุดเป็น "ยา"

ฮันส์ เคลเซน (Hans Kelsen) นักนิติปรัชญาชาวออสเตรีย ผู้เขียน Pure Theory of Law² พัฒนาปฏิฐานนิยมทางกฎหมายให้เป็นระบบที่เข้มแข็งยิ่งขึ้น เคลเซนเสนอว่ากฎหมายเป็นระบบบรรทัดฐาน (Normenordnung) ที่มีลำดับชั้นพีระมิด: กฎระดับล่างได้รับความสมบูรณ์จากกฎระดับสูงกว่า จนถึงจุดสูงสุดที่เคลเซนเรียกว่า Grundnorm หรือ "บรรทัดฐานพื้นฐาน" ซึ่งเป็นสมมติฐานต้นกำเนิดของระบบ สิ่งที่ทำให้กฎหมายข้อหนึ่งมีผลบังคับคือการสืบทอดอำนาจในลำดับชั้นนี้เท่านั้น ไม่ใช่เนื้อหาทางศีลธรรม กฎหมายที่โหดร้ายอยุติธรรมก็ยังคง "สมบูรณ์" ในทางกฎหมายได้ หากออกโดยกระบวนการที่ถูกต้องตามลำดับชั้นนั้น

เอชแอลเอ ฮาร์ต (H.L.A. Hart) นักนิติปรัชญาชาวอังกฤษผู้ทรงอิทธิพลที่สุดในคริสต์ศตวรรษที่ ๒๐ ได้พัฒนาปฏิฐานนิยมทางกฎหมายให้มีความละเอียดอ่อนยิ่งขึ้นในผลงาน The Concept of Law³ ฮาร์ตวิจารณ์ออสตินว่ามองกฎหมายแบบหยาบเกินไป เสมือนแค่ "การขู่ด้วยปืน" ของผู้มีอำนาจ โดยไม่อธิบายได้ว่าทำไมพลเมืองจึงรู้สึกว่ากฎหมาย "ผูกมัด" ตนในทางศีลธรรม ฮาร์ตจึงแยกแยะระหว่าง "กฎเบื้องต้น" (primary rules) ที่กำหนดพฤติกรรม กับ "กฎขั้นสอง" (secondary rules) ที่กำหนดกระบวนการสร้าง แก้ไข และตีความกฎหมาย โดยมี "กฎแห่งการยอมรับ" (rule of recognition) เป็นหัวใจของระบบ ซึ่งเจ้าหน้าที่ในระบบกฎหมายใช้แยกแยะว่าอะไรคือ "กฎหมาย" ในระบบนั้น — ทั้งหมดนี้ยังคงแยกออกจากการตัดสินทางศีลธรรมว่ากฎหมายนั้น "ยุติธรรม" หรือไม่

III. ทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติ: กฎหมายที่อยุติธรรมมิใช่กฎหมาย

ทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติถือว่ากฎหมายที่อยุติธรรมย่อมเสียสภาพความเป็นกฎหมาย แนวคิดนี้ย้อนไปถึงอริสโตเติลและซิเซโร และได้รับการจัดระบบโดยโธมัส อไควนัส ผู้ถือว่ากฎหมายมนุษย์ที่ขัดต่อกฎธรรมชาติเป็นเพียงความรุนแรงในคราบกฎหมาย จึงไม่ก่อพันธะทางมโนธรรมให้ต้องเชื่อฟัง

แนวคิดตรงข้ามกับปฏิฐานนิยมทางกฎหมายคือ ทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติ (natural law theory) ซึ่งมีรากฐานยาวนานกว่ามาก โดยย้อนไปถึงอริสโตเติล (Aristotle) และซิเซโร (Cicero) ในยุคกรีก-โรมัน และได้รับการพัฒนาอย่างเป็นระบบโดยนักบุญโธมัส อไควนัส (Thomas Aquinas) ในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๓ แนวคิดนี้ยืนยันตรงข้ามกับปฏิฐานนิยมทางกฎหมายว่า: ความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมเป็นความสัมพันธ์ที่แยกออกจากกันไม่ได้โดยธรรมชาติ กฎหมายที่แท้จริงต้องสอดคล้องกับหลักการทางศีลธรรมหรือเหตุผลสากลบางประการ — หากไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งที่เรียกว่า "กฎหมาย" นั้นก็ไม่ใช่กฎหมายที่แท้จริงเลย

อไควนัสวางนิยามของกฎหมายไว้ในงาน Summa Theologica⁴ ว่าเป็น "การกำกับเหตุผลเพื่อประโยชน์สาธารณะ บัญญัติโดยผู้ที่ดูแลชุมชน และประกาศใช้" กฎหมายที่ขัดต่อประโยชน์สาธารณะ ขัดต่อกฎหมายของพระเจ้า หรือขัดต่อกฎหมายธรรมชาติ ย่อมไม่ใช่กฎหมายที่แท้จริง แต่เป็นเพียง "การบิดเบือนของกฎหมาย" (corruption of law)

ลอน ฟุลเลอร์ (Lon L. Fuller) ได้พัฒนาแนวคิดกฎหมายธรรมชาติในรูปแบบร่วมสมัย ในผลงาน The Morality of Law⁶ ฟุลเลอร์เสนอว่ากฎหมายมี "ศีลธรรมภายใน" (inner morality of law) ซึ่งประกอบด้วยข้อกำหนด ๘ ประการ ได้แก่ ต้องเป็นหลักการทั่วไป ต้องประกาศให้สาธารณะรับรู้ ต้องไม่มีผลย้อนหลัง ต้องชัดเจน ต้องไม่ขัดแย้งกันเอง ต้องเป็นไปได้ที่จะปฏิบัติตาม ต้องมีความต่อเนื่อง และต้องมีความสอดคล้องระหว่างการบัญญัติกับการบังคับใช้ ระบบที่ล้มเหลวอย่างร้ายแรงในเกณฑ์เหล่านี้ไม่สมควรได้รับการเรียกว่า "ระบบกฎหมาย" เลย

IV. การโต้วาทีระหว่าง Hart กับ Fuller: ประเด็นที่ยังไม่ยุติ

การโต้วาทีที่สำคัญที่สุดของนิติปรัชญาศตวรรษที่ ๒๐ เกิดขึ้นบน Harvard Law Review ปี ค.ศ. ๑๙๕๘ ฮาร์ตยืนยันว่ากฎหมายนาซีที่ตราถูกต้องตามกระบวนการยังคงเป็นกฎหมาย แม้พลเมืองจะมีเหตุผลทางศีลธรรมที่จะไม่เชื่อฟัง ส่วนฟุลเลอร์เห็นว่าระบบที่ละเมิดศีลธรรมภายในของกฎหมายจนหมดสิ้น ย่อมไม่ใช่ระบบกฎหมายตั้งแต่ต้น

การโต้วาทีทางนิติปรัชญาที่สำคัญที่สุดในศตวรรษที่ ๒๐ เกิดขึ้นในปี ค.ศ. ๑๙๕๘ บนหน้า Harvard Law Review⁷ เมื่อฮาร์ตและฟุลเลอร์ถกเถียงกันตรงๆ ว่ากฎหมายนาซีเยอรมันซึ่งได้รับการบัญญัติตามกระบวนการที่ถูกต้องทางรัฐธรรมนูญแต่มีเนื้อหาที่โหดร้ายทารุณนั้น ยังคงเป็น "กฎหมาย" หรือไม่

ฮาร์ตยืนยันว่ากฎหมายนาซีเป็นกฎหมายในความหมายที่ถูกต้อง — มันถูกสร้างขึ้นตามกระบวนการที่ระบบยอมรับ และมีผลบังคับใช้จริงในทางสังคม การพิจารณาว่ากฎหมายใดควรได้รับการเคารพปฏิบัติตามเป็นคำถามทางศีลธรรม ไม่ใช่คำถามทางกฎหมาย

ฟุลเลอร์โต้แย้งว่าการแยกเด็ดขาดระหว่างกฎหมายกับศีลธรรมเช่นนั้นเป็นอันตราย เพราะมันทำให้นักกฎหมายกลายเป็นเพียงเครื่องมือของรัฐที่บังคับตามคำสั่ง โดยปราศจากการตรวจสอบจากหลักยุติธรรม ฟุลเลอร์เสนอว่าระบบกฎหมายนาซีไม่ใช่ "กฎหมายที่เลว" แต่ไม่ใช่กฎหมายเลย

V. สูตร Radbruch: เมื่อความอยุติธรรมสูงสุด กฎหมายย่อมสิ้นสภาพ

กุสตาฟ ราดบรุค เปลี่ยนจุดยืนหลังสงครามโลกครั้งที่สอง บทความ Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht ปี ค.ศ. ๑๙๔๖ วางสูตรว่ากฎหมายที่ตราโดยชอบยังต้องปฏิบัติตามเป็นหลัก เว้นแต่ความขัดแย้งกับความยุติธรรมถึงระดับที่ทนไม่ได้ กฎหมายนั้นจึงต้องยอมสละที่ให้แก่ความยุติธรรม

กุสตาฟ ราดบรุค (Gustav Radbruch) นักนิติปรัชญาชาวเยอรมันผู้ซึ่งในยุคแรกเป็นปฏิฐานนิยมทางกฎหมาย ได้เปลี่ยนแนวคิดอย่างสำคัญภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง บทความ Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht⁸ ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. ๑๙๔๖ กลายเป็นหนึ่งในงานนิติปรัชญาที่ทรงอิทธิพลที่สุดในศตวรรษที่ ๒๐

ราดบรุคเสนอสูตรที่ต่อมาถูกเรียกว่า Radbruch Formula ซึ่งวางหลักว่า: กฎหมายโดยทั่วไปต้องได้รับการปฏิบัติตามแม้จะไม่ยุติธรรม เพราะความแน่นอนทางกฎหมาย (legal certainty) เป็นคุณค่าที่สำคัญ แต่ เมื่อความขัดแย้งระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมถึงระดับที่ "ทนไม่ได้" (unerträgliches Maß) หรือเมื่อกฎหมายตั้งใจปฏิเสธความเสมอภาค กฎหมายนั้นย่อมสูญเสียสภาพการเป็นกฎหมาย⁹

สูตรนี้ถูกนำมาใช้จริงในศาลเยอรมันหลังสงคราม และต่อมาถูกนำมาใช้อีกครั้งหลังการรวมประเทศเยอรมนี เพื่อตัดสินความรับผิดชอบของเจ้าหน้าที่เยอรมันตะวันออกที่ยิงผู้พยายามข้ามพรมแดน¹⁰

VI. นัยต่อระบบกฎหมายไทยและวิชาชีพกฎหมาย

ระบบกฎหมายไทยเป็นซิวิลลอว์ที่มีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุด หมวดสิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทยจึงทำหน้าที่เป็นขีดจำกัดของอำนาจนิติบัญญัติ อันเป็นการรับหลักการบางส่วนของกฎหมายธรรมชาติไว้ ขณะที่พระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. ๒๕๒๘ วางระบบการช่วยเหลือประชาชนทางกฎหมายไว้ภายในสภาทนายความ สะท้อนว่าวิชาชีพกฎหมายผูกพันกับการเข้าถึงความยุติธรรม ไม่ใช่กับตัวบทเพียงอย่างเดียว

ระบบกฎหมายไทยรับอิทธิพลจากระบบซิวิลลอว์ (civil law) ของยุโรปภาคพื้นทวีปเป็นหลัก และมีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดตามหลักนิติรัฐ ซึ่งในทางทฤษฎีสร้างระบบตรวจสอบและถ่วงดุลระหว่างกฎหมายกับหลักยุติธรรม

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยกำหนดหมวดสิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทยซึ่งทำหน้าที่เป็นขีดจำกัดของอำนาจรัฐในการบัญญัติกฎหมาย¹¹ ในแง่นี้ระบบกฎหมายไทยยอมรับหลักการบางประการของกฎหมายธรรมชาติ กล่าวคือ อำนาจในการบัญญัติกฎหมายของรัฐไม่ใช่สมบูรณ์ แต่มีขีดจำกัดจากสิทธิขั้นพื้นฐาน ตัวอย่างที่เห็นชัดคือหลักสันนิษฐานว่าผู้ต้องหาไม่มีความผิดและสิทธิที่จะไม่ให้การเป็นปฏิปักษ์ต่อตนเองตามรัฐธรรมนูญมาตรา ๒๙ ซึ่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาแปลงเป็นหน้าที่ของเจ้าพนักงานในทุกชั้นของคดี รายละเอียดอยู่ใน สิทธิของผู้ถูกจับและผู้ต้องหาในกระบวนการยุติธรรมทางอาญา

พระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. ๒๕๒๘ หมวด ๙ ว่าด้วย "การช่วยเหลือประชาชนทางกฎหมาย" ให้สภาทนายความมีคณะกรรมการช่วยเหลือประชาชนทางกฎหมาย (มาตรา ๗๔) และกองทุนช่วยเหลือประชาชนทางกฎหมาย (มาตรา ๗๗) เพื่อให้คำปรึกษา ร่างนิติกรรมสัญญา และจัดหาทนายความว่าต่างแก้ต่าง (มาตรา ๗๙) แก่ผู้ยากไร้และไม่ได้รับความเป็นธรรม (มาตรา ๗๘)¹² ซึ่งสะท้อนแนวคิดที่ว่าวิชาชีพกฎหมายมีพันธกรณีต่อความยุติธรรม ไม่ใช่แค่ต่อกฎหมายเท่านั้น สำหรับนักกฎหมายในทางปฏิบัติ ความตึงเครียดระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมปรากฏอยู่ทุกวัน — นักกฎหมายที่ดีต้องไม่ใช่เพียงผู้ที่รู้กฎหมาย แต่ต้องเป็นผู้ที่เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรมด้วย

VII. บทสรุป: กฎหมายในฐานะกรอบ ไม่ใช่ความยุติธรรมเอง

บทเรียนของนิติปรัชญาสองพันปีไม่ใช่คำตอบสุดท้าย แต่คือการแยกให้ชัดระหว่างกฎหมายที่เป็นอยู่กับกฎหมายที่ควรจะเป็น การแยกนี้เปิดทางให้วิพากษ์กฎหมายได้ ขณะที่มิติทางศีลธรรมเตือนว่ากฎหมายที่ปราศจากศีลธรรมย่อมเสี่ยงกลายเป็นเครื่องมือของการกดขี่ ดังที่ประวัติศาสตร์ยุคนาซีพิสูจน์แล้ว

สองพันปีของนิติปรัชญาไม่ได้ให้คำตอบสุดท้ายสำหรับคำถามว่ากฎหมายและความยุติธรรมสัมพันธ์กันอย่างไร แต่ให้บทเรียนที่มีคุณค่ากว่า: ความสัมพันธ์นี้เป็นปัญหาที่ต้องคิดอยู่เสมอ ไม่ใช่สิ่งที่แก้ได้ครั้งเดียวแล้วลืมไป และการคิดอย่างจริงจังกับคำถามนี้ไม่ใช่เรื่องหรูหราทางวิชาการ แต่เป็นรากฐานของการมีระบบกฎหมายที่ดี

ปฏิฐานนิยมทางกฎหมายสอนเราว่าไม่ควรสับสนระหว่าง "กฎหมายที่มีอยู่" (law as it is) กับ "กฎหมายที่ควรจะเป็น" (law as it ought to be) — การแยกสองสิ่งนี้ออกจากกันเป็นความชัดเจนทางปัญญาที่จำเป็น เพราะหากรวมเข้าด้วยกัน เราจะไม่สามารถวิพากษ์วิจารณ์กฎหมายที่มีอยู่ในแง่ว่าควรพัฒนาไปในทิศทางใดได้อย่างชัดเจน ทฤษฎีกฎหมายธรรมชาติสอนเราว่ากฎหมายที่ปราศจากมิติทางศีลธรรมย่อมตกอยู่ในอันตรายของการกลายเป็นเครื่องมือของการกดขี่ ดังที่ประวัติศาสตร์ยุคนาซีพิสูจน์ไว้อย่างเจ็บปวด และสูตรของราดบรุคสอนเราว่าในสถานการณ์สุดขีด เมื่อกฎหมายฝ่าฝืนความยุติธรรมอย่างสุดจะทนได้ ความยุติธรรมต้องมีอำนาจเหนือกว่า

สำหรับประชาชนทั่วไปที่ใช้ชีวิตภายใต้ระบบกฎหมาย บทเรียนที่สำคัญที่สุดคือ: กฎหมายเป็นกรอบที่ออกแบบมาเพื่อส่งเสริมความยุติธรรม แต่กรอบนั้นไม่ใช่ความยุติธรรมเอง การยอมรับโดยอัตโนมัติว่า "ถ้าถูกกฎหมายก็ต้องยุติธรรม" เป็นความเชื่อที่อันตราย เพราะมันปิดกั้นการตรวจสอบและการพัฒนาที่ระบบกฎหมายต้องการอยู่เสมอ ในขณะเดียวกัน การปฏิเสธว่า "กฎหมายไม่เกี่ยวกับความยุติธรรม" ก็เป็นอันตรายในแบบตรงกันข้าม เพราะมันเปิดทางให้กฎหมายกลายเป็นเครื่องมือของอำนาจโดยไม่มีหลักยุติธรรมเป็นเครื่องตรวจสอบ

ในท้ายที่สุด หน้าที่ของนักกฎหมายในฐานะผู้รักษาระบบยุติธรรม ไม่ใช่แค่การรู้กฎหมายและบังคับใช้มันอย่างเคร่งครัด แต่คือการเข้าใจว่ากฎหมายรับใช้คุณค่าใด และพร้อมตั้งคำถามเมื่อกฎหมายเบี่ยงเบนออกจากเป้าหมายนั้น นี่คือแก่นของวิชาชีพกฎหมายที่แยกแยะ "นักกฎหมาย" ออกจาก "ช่างเทคนิคด้านกฎหมาย" — คนแรกเข้าใจทั้งถ้อยคำของกฎหมายและความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับความยุติธรรม ส่วนคนหลังมองเพียงถ้อยคำของกฎหมาย